Historia handpana — od karaibskich beczek po ropie do koncertu w hamaku

Kiedy gram na handpanie, ludzie czasem pytają: skąd to się wzięło? Odpowiedź „Szwajcaria, 2001 rok” jest prawdziwa — ale to tylko połowa historii. Druga połowa zaczyna się dużo wcześniej i dużo dalej — na Trynidadzie, wśród beczek po ropie naftowej.

Bęben, który zakazano

Na początku XX wieku na Trynidadzie tradycyjne bębny perkusyjne były zakazane przez kolonialne władze brytyjskie. Powód był prosty — rytm organizował ludzi, a zorganizowani ludzie byli trudniejsi do kontrolowania.

Miejscowa ludność nie przestała grać. Znalazła inne narzędzia. Najpierw bambusowe rury różnej długości, uderzane o ziemię — tak zwane tamboo bamboo. Kiedy i to zaczęto ograniczać, sięgnięto po coś, czego nikt nie mógł zakazać, bo nikomu nie było szkoda: porzucone metalowe beczki po ropie, pozostałość po przemyśle naftowym który zdominował wyspę.

Od beczki do instrumentu

To co wydarzyło się dalej, trwało dekady prób i błędów. Muzycy zaczęli odkrywać, że wybijanie różnych obszarów dna beczki różnymi narzędziami daje różne wysokości dźwięku. Metodą prób, cierpliwego kucia młotkiem, powstawały coraz bardziej precyzyjne „pola” dźwiękowe na powierzchni metalu.

W latach 30. i 40. XX wieku ta praktyka przekształciła się w pełnoprawny instrument — steelpan. Dziś jest oficjalnym instrumentem narodowym Trynidadu i Tobago, sercem karnawału, podstawą całych orkiestr zwanych steel bandami, w których dziesiątki grających tworzą razem gęstą, wielowarstwową muzykę.

Steelpan to nie ciekawostka historyczna. To żywa, rozwijająca się tradycja — dowód na to, że ograniczenie może stać się źródłem czegoś pięknego, jeśli tylko ktoś odmówi się poddać.

Szwajcaria, 2001 — narodziny handpana

Historia przeskakuje teraz przez ocean i kilkadziesiąt lat.

W Bernie działała pracownia PANArt, prowadzona przez Felixa Rohnera i Sabinę Schärer — twórców zajmujących się akustyką metalu. Kiedy usłyszeli brzmienie steelpanu, zobaczyli w nim coś więcej niż instrument karnawałowy. Zobaczyli zasadę: metal, precyzyjnie ukształtowany, może nieść w sobie strojone, harmoniczne dźwięki.

W 2001 roku, łącząc tę inspirację z własnymi latami eksperymentów akustycznych, stworzyli pierwszy Hang — instrument w kształcie dwóch połączonych półkul, z polami dźwiękowymi wytłoczonymi na górnej powierzchni. To był bezpośredni przodek dzisiejszego handpana.

Przez pierwsze lata Hang można było zdobyć wyłącznie listownie, bezpośrednio od twórców — nie było go w sklepach, nie było reklamy. Instrument rozchodził się dzięki tym, którzy go usłyszeli i nie mogli o nim zapomnieć.

Dziś — tysiące pracowni, jedna zasada

Od tamtego czasu powstały dziesiątki pracowni na całym świecie tworzących handpany — każda z własnym charakterem brzmienia, własnym stopem metalu, własną filozofią strojenia. Dziś na świecie gra kilkadziesiąt tysięcy tych instrumentów.

Ale zasada z Trynidadu została ta sama: metal, wykuty ręcznie, cierpliwie, aż zacznie śpiewać.

Żaden handpan nie brzmi identycznie jak inny. Każdy niesie w sobie ślad rąk, które go stworzyły — tak jak każda beczka na Trynidadzie w latach 40. niosła ślad tego, kto ją wykuwał wieczorami, metodą prób i błędów, bez żadnej gwarancji że coś z tego wyjdzie.

Dlaczego to ważne, gdy słuchasz handpana w Punkcie Ciszy

Kiedy gram na koncercie w hamakach, ten dźwięk niesie w sobie całą tę drogę — od zakazanego bębna, przez bambusowe rury, przez beczki po ropie, przez szwajcarską pracownię, aż do Twoich uszu w Warszawie.

To nie jest instrument który powstał w próżni marketingowej. To instrument z historią oporu, kreatywności i cierpliwości. Kiedy słuchasz, słuchasz tej całej drogi.

— Artur